Czym jest tancerz derwisz? Historia i sufickie korzenie

Pierwsze pytanie o to, czym jest tancerz derwisz, zazwyczaj wywołuje wizję egzotycznego widowiska w mrocznym piwnicy w Stambule, gdzie mężczyźni w wysokich kapeluszach wirują niczym bączki. Ja również tak myślałem, zanim pewnej mroźnej grudniowej nocy zasiadłem w zaszronionej drewnianej sali w Konya. Prawdziwi derwisze nie są ludowymi tancerzami. Są wyznawcami ascetycznej sufickiej drogi muzułmańskiej liczącej ponad siedem wieków. Dla nich wirowanie to dhikr – akt fizycznego wspominania Boga.

Obserwowanie ceremonii z bliska całkowicie zmienia sposób postrzegania ruchu. Zauważasz cichy szelest gołych skórzanych pantofli na wypolerowanej podłodze, niski, ciężki dźwięk fletu ney, który wydaje się wibrować w twojej piersi, oraz całkowity spokój na twarzach wirujących mężczyzn. Zrozumienie, czym jest tancerz derwisz, to odkrywanie kolejnych warstw XIII-wiecznej perskiej poezji, islamskiego mistycyzmu i anatolijskiego dziedzictwa kulturowego.

Pochodzenie praktyki wirujących derwiszy w XIII-wiecznej Konya

Pochodzenie rytuału wirujących derwiszy prowadzi bezpośrednio do jednej osoby: Dżalal ad-Din Muhammada Rumiego, perskiego poety i teologa, którego w Turcji nazywa się po prostu Mevlana – „nasz mistrz”. Rumi żył w Konya, mieście położonym w suchym sercu centralnej Anatolii, w burzliwych czasach, gdy pod naporem Mongołów kruszyło się Imperium Seldżuckie. Był szanowanym, formalnym jurystą islamskim z setkami uczniów. To wszystko zmieniło się w 1244 roku, kiedy do miasta przybył wędrowny mistyk – Szams z Tabrizu.

Szams zburzył intelektualną dumę Rumiego. Wyzwał go, by przestał czytać o boskiej miłości, a zaczął ją przeżywać. Ich intensywna przyjaźń zaszokowała uczniów i rodzinę Rumiego, którzy poczuli się zaniedbani. Kiedy Szams zniknął w tajemniczych okolicznościach – prawdopodobnie został zamordowany przez zazdrosnych uczniów – Rumi pogrążył się w głębokim smutku. Zaczął błąkać się po ogrodzie w Konya, płacząc i wirując wokół drewnianego słupa w spontanicznym rytmie. Ten żałobny taniec stał się zalążkiem historii pochodzenia wirujących derwiszy.

Według legendy, Rumi później przechodził obok warsztatu złotnika o imieniu Salah al-Din Zarkub na bazarze w Konya. Rytmiczne uderzenia młotka w złotą folię dotarły do jego ucha. W tym stukocie usłyszał imię Boga. Rozłożył ramiona i zaczął wirować na miejscu na zakurzonej kamiennej ulicy, uniesiony ekstatyczną miłością. Kiedy Rumi zmarł 17 grudnia 1273 roku, nazwał swoją śmierć „Nocą Godową” (Shab-e Arus), gdyż wreszcie połączył się z ukochanym Stwórcą.

Jego syn, Sultan Walad, posiadał organizacyjny umysł, którego brakowało jego ojcu. Zebrał on uczniów, spisał rozproszone nauki Rumiego w formie reguł i założył Zakon Mevlevi. Za jego sprawą surowe, spontaniczne wirowanie przekształciło się w formalną, wysoko ustrukturyzowaną ceremonię znaną jako Sema. Jego członkowie stali się znani jako derwisze mewlewijscy.

Rumi i duchowa ścieżka sufickiego derwisza

Aby zrozumieć cel rytuału, należy przyjrzeć się samemu słowu „derwisz”. Pochodzi ono z perskiego darvish, które dosłownie oznacza „drzwi” lub „próg”, niosąc konotację biedaka żebrzącego u progów domów. Suficki derwisz to ktoś, kto przyjmuje duchowe ubóstwo. W klasycznym islamskim mistycyzmie ego jest zasłoną blokującą człowiekowi postrzeganie Boga. Pozbywając się społecznej próżności, pieniędzy i osobistej dumy, poszukiwacz staje się pustym naczyniem gotowym przyjąć boskie światło.

Tancerz derwisz nie był historycznie kimś, kto kupił kostium i nauczył się wirować. Kandydat musiał spędzić 1001 dni w tekke, czyli klasztorze, żyjąc pod surowym duchowym nadzorem. Zamiatali latryny, nosili ciężkie wiązki drewna, przygotowywali posiłki i praktykowali dni milczenia, zanim nauczono ich nawet jednego kroku tej „tańca”. Jeśli kandydat rezygnował 999 dnia, cała nauka była nieważna i odchodził z niczym. Dyscyplina poprzedzała ekstazę.

Sufizm postrzega cały wszechświat jako wieczną rotację. Elektrony krążą wokół atomów. Krew przepływa przez komory serca. Planety krążą wokół gwiazd. Kiedy suficki derwisz wiruje, nie wymyśla nowego ruchu. Dołącza do istniejącej kosmicznej pieśni. To celowe oddanie się. Aby poznać szczegółowy opis każdej fazy tej liturgicznej ceremonii, możesz przeczytać nasz przewodnik na temat znaczenia i rytuału ceremonii Sema.

Cztery etapy ceremonii Sema

Ludzie często nazywają uczestników „tancerzami derwiszami”, jednak mężczyźni wcale nie postrzegają tego jako tańca. Taniec poszukuje publiczności. Sema szuka Boga. Ceremonia rozwija się w czterech odrębnych muzycznych i ruchowych fazach zwanych Selamami, z których każda odzwierciedla konkretny krok na duchowej drodze ku boskiemu połączeniu i powrotowi do ziemskich obowiązków.

Ceremonia rozpoczyna się od solowego panegiryku chwalącego Proroka Muhammada, po którym następuje głęboki, rezonujący dźwięk bębna kettle, symbolizujący boskie przykazanie stworzenia: „Bądź”. Następnie słychać żałosny głos ney, fletu z trzciny. Rumi napisał, że ney reprezentuje ludzką duszę, wyrwaną z rodzimego trzcinowego łoża, jęczącą z tęsknoty za boskim źródłem. Dopiero kiedy ta muzyka zmiękcza serce, rozpoczyna się ruch fizyczny.

Podczas rytuału uczestnicy wirują przeciwnie do ruchu wskazówek zegara na lewej pięcie, odpychając się prawą nogą niczym kompas zakotwiczony w centrum. Wirują z prędkością od 25 do 35 obrotów na minutę, utrzymując ten rytm nawet do 15 minut z rzędu bez przerwy czy potknięcia. Oto jak cztery Selamy strukturyzują tę podróż:

Zauważ, że ceremonia nie kończy się na szaleńczym, wirującym uniesieniu. Czwarty ruch sprowadza derwisza z powrotem na zimną ziemię. Mistycyzm bez służby jest postrzegany jako bezużyteczna uciecha w tradycji mewlewijskiej. Dotykasz nieskończoności, a potem wracasz do kuchni i zmywasz naczynia.

Symbolika: Szaty, Nakrycia Głow i Mechanika Wirujących Derwiszy

Nic w stroju wirującego derwisza nie jest dekoracyjne. Każdy kawałek materiału noszony w sali to spacerujący cmentarz ego, zaprojektowany, by przypominać wszystkim obecnym o ich śmiertelności.

Wysoki kapelusz z wielbłądziej sierści, zwany sikke, symbolizuje nagrobek ego. Czarna peleryna, hirka, reprezentuje sam grób. Pod nią szeroka biała spódnica, tennure, to całun pogrzebowy. Kiedy derwisze wchodzą do sali, są owinięci w czarne peleryny, siedząc nieruchomo niczym ciała oczekujące na sąd. Kiedy zrzucają czarną pelerynę, wychodzą z grobu odrodzeni w nieskazitelnej bieli.

• Sikke: Sztywny, stożkowaty kapelusz z prasowanej wełny owczej, symbolizujący nagrobek spoczywający nad ludzkim ego.
• Tennure: Rozwarta biała spódnica, która otwiera się niczym kwiat lilii, gdy wirujący nabiera prędkości, symbolizująca całun pogrzebowy.
• Prawa Ręka: Wzniesiona ku sufitowi, otwarta, z dłonią płasko, zbierająca boską łaskę z nieba.
• Lewa Ręka: Zwrócona w dół ku drewnianej podłodze, przekazująca otrzymane światło na ziemię, nie zatrzymując nic dla siebie.

Zastanawiałem się kiedyś, jak wirujący derwisze unikają wymiotów po dwudziestu minutach nieprzerwanego wirowania. Technika jest czysto mechaniczna, przekazywana pokoleniom w tajemnicy. Derwisz nie wpatruje się w pokój. Przechyla głowę lekko w lewo, trzymając ucho blisko ramienia, a wzrok luźno spoczywa na lewym kciuku. Utrzymując punkt skupienia zablokowany na własnym wirującym ciele, płyn w uchu wewnętrznym stabilizuje się, a zawroty głowy znikają.

Od Tajnych Tekke do Współczesnej Turcji: Stan Tradycji

Zakon Mevlevi przez wieki był potęgą polityczną i kulturalną w całym Imperium Osmańskim. Sułtani składali śluby z mewlewijskimi szejkami, a książęta uczyli się grać na ney. Tekke znajdowały się w Damaszku, Kairze, Belgradzie i Stambule. Jednak upadek imperium wszystko zmienił. W 1925 roku Mustafa Kemal Atatürk, założyciel nowoczesnej, świeckiej Republiki Turcji, zakazał ustawowo wszystkich bractw sufickich. Tekke zostały zamknięte, stroje rytualne uznane za nielegalne, a zakon zmuszony do działalności podziemnej, by chronić świecką tożsamość narodu.

Przez około trzydzieści lat Sema przetrwała jedynie w prywatnych salonach, szeptana w Konya i Stambule za zasuniętymi zasłonami. Dopiero na początku lat 50. XX wieku turecki rząd zdał sobie sprawę, że ceremonia fascynuje turystów. Zezwolono na jej powrót jako „prezentacji kulturalnej”, a nie otwartego bractwa religijnego. Dziś UNESCO uznaje ceremonię Sema Mevlevi za część Reprezentatywnej Listy Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości.

To tworzy trwające napięcie. Jeśli przejdziesz obok sklepików z pamiątkami w dzielnicy Sultanahmet, zobaczysz ulotki reklamujące kolacje, podczas których można zjeść pieczoną jagnięcinę, oglądając wirującego derwisza na podwyższeniu między stołami. Większość tradycyjnych mewlewijczyków gardzi takimi pokazami. Traktują ceremonię jako świętą modlitwę, a nie rozrywkę wieczorną. Jeśli planujesz swoją podróż, zrób sobie przysługę i poszukaj historycznych bractw lub centrów kulturalnych, sprawdzając naszą zweryfikowaną listę gdzie zobaczyć wirujących derwiszy w Stambule zamiast rezerwować pokaz w restauracji.

Jeśli weźmiesz udział w autentycznej ceremonii Sema w Stambule, Bursie lub Konya, pamiętaj o podstawowej etykiecie, by okazać szacunek praktykującym:

• Ubierz się skromnie: Zasłoń ramiona i kolana, tak jak zrobiłbyś to w czynnym meczecie.
• Powstrzymaj się od oklasków: Nie klaszcz, kiedy wirowanie się kończy; cisza oddaje cześć cichym modlitwom kończącym rytuał.
• Pozostań na miejscu przez cały czas: Unikaj wstawania lub przechadzania się po obwodzie sali w poszukiwaniu dobrych ujęć podczas śpiewanych modlitw.

Najczęściej zadawane pytania o to, czym jest tancerz derwisz

Moje spostrzeżenia na temat żywej tradycji

Łatwo jest być cynicznym wobec atrakcji turystycznych w Turcji, zwłaszcza kiedy widzi się plastikowe figurki wirujących derwiszy sprzedawane na każdym rogu ulicy. Ale zobaczenie prawdziwej ceremonii Sema w historycznej sali całkowicie rozwiało moje wątpliwości. Dyscyplina wymagana, by wirować nieprzerwanie przez piętnaście minut, całkowicie pogrążonym w muzyce bez śladu zawrotów głowy, jest zdumiewająca. Jeśli wybierzesz się tam, pomiń pokazy przy kolacjach, znajdź autentyczną fundację kulturalną lub historyczne tekke, wycisz telefon i pozwól, by dźwięk tego fletu ney przeniósł cię w spokojne miejsce.

Czytaj więcej o whirling dervish istanbul.